LÀNG ĐÁ MỸ NGHỆ NON NƯỚC ĐÀ NẴNG

Giới thiệu về Làng đá mỹ nghệ Non Nước

Làng đá mỹ nghệ Non Nước (phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng) là làng nghề điêu khắc đá truyền thống gần 400 năm tuổi. Nghề do cụ Huỳnh Bá Quát (quê Thanh Hóa) khởi dựng từ thế kỷ XVII và phát triển mạnh dưới triều Nguyễn (được phong hàm Cửu phẩm cho thợ giỏi). Làng nghề đang có quy mô gần 500 cơ sở với khoảng 3.000–4.000 lao động, sản phẩm từ tượng trang trí, linh vật đến đồ gia dụng, phục vụ chủ yếu khách tham quan du lịch và một phần đặt hàng trong nước, xuất khẩu.

Năm 2013, doanh thu làng nghề đạt >400 tỷ đồng. Hiện làng đã được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (2014), song đang đối mặt nhiều thách thức về nguyên liệu đá cẩm thạch khan hiếm, ô nhiễm môi trường, và thiếu hụt nhân lực tay nghề cao. Thành phố Đà Nẵng có đề án quy hoạch, xây dựng khu làng nghề mới (35 ha, 154 tỷ đồng) tại Tổ 52-53 (cách làng cũ 2 km) và chiến lược phát triển đến 2045 nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường du lịch – xuất khẩu. Để phát triển bền vững, làng cần kết hợp bảo tồn văn hóa – nghề truyền thống với đổi mới công nghệ, xúc tiến thị trường, và tận dụng kênh số.

Lịch sử và nguồn gốc Làng đá Non Nước Đà Nẵng

Theo tư liệu chính thống, nghề điêu khắc đá Non Nước hình thành từ thế kỷ XVII khi thợ Huỳnh Bá Quát từ Thanh Hóa di cư vào khai khẩn vùng chân núi Ngũ Hành Sơn. Ban đầu thợ chỉ làm các vật dụng dân dụng từ đá (cối giã gạo, bia mộ) phục vụ đời sống bản địa.

Đến đầu thế kỷ XIX, triều Nguyễn cho xây cung điện, lăng tẩm, thợ đá Non Nước được mời tạo tác nhiều công trình lớn, nghề nghề danh tiếng lên, một số thợ giỏi được phong hàm Cửu phẩm và lan truyền ra khắp nơi. Tục truyền trong dân gian cũng khẳng định nghề đã hơn 300 năm tuổi, là tinh hoa của vùng đất Ngũ Hành Sơn. Làng nghề được cha truyền con nối, thông qua hình thức “cầm tay chỉ việc”, lễ tế tổ nghề (mùng 6/1) và giỗ Tổ (16/3) được tổ chức hàng năm.

Làng đá mỹ nghệ Non Nước ở đâu?

Làng đá Non Nước nằm dưới chân Ngũ Hành Sơn (thuộc phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn), cách trung tâm Đà Nẵng khoảng 8–9 km về phía nam. Khu vực này có vị trí đắc địa, sát biển (bãi Non Nước) và gần đường ven biển Trường Sa, thuận lợi cho giao thông. Bản đồ mở rộng của Danang cho thấy làng nghề tập trung dọc các tuyến đường Nguyễn Duy Trinh, Huyền Trân Công Chúa (khu Đông Hải) và các ngõ hẻm lân cận dưới chân núi. Để đến làng, du khách thường đi theo hướng Đà Nẵng–Hội An, rẽ vào đường Trường Sa; từ đây chỉ mất vài phút là đến khu vực xưởng, cửa hàng đá mỹ nghệ Non Nước.

Bản đồ minh họa (hình trên) cho thấy khu vực Ngũ Hành Sơn – Non Nước: làng nghề được bao quanh bởi cảnh quan núi đá và nằm sát thắng cảnh, giúp thu hút khách tham quan. Khu vực này đã được quy hoạch phục vụ du lịch, là điểm dừng chân phổ biến trong tuyến tham quan núi non và đền chùa gần đó.

Giá vé làng đá mỹ nghệ Non Nước Đà Nẵng

Du khách không mất phí khi tham quan, chụp ảnh và xem nghệ nhân chế tác tại Làng đá mỹ nghệ Non Nước (nằm dưới chân núi Ngũ Hành Sơn, Hòa Hải, Đà Nẵng). Đây là làng nghề mở hoàn toàn tự do.

Quy trình chế tác đá mỹ nghệ Non Nước

Nghề điêu khắc đá tại Non Nước kế thừa quy trình truyền thống và ứng dụng công nghệ hiện đại. Trước đây, đá nguyên liệu được khai thác từ chính đồi Ngũ Hành Sơn – nổi tiếng có nhiều loại đá cẩm thạch (đa sắc đỏ, đen, trắng, xám) với cấu tạo mịn, mềm, dễ chạm khắc. Người khai thác (“ông Võ”) phải có kinh nghiệm chọn từng mạch đá chất lượng. Từ năm 1990 địa phương đã cấm khai thác đá tại chỗ, nên hiện nay các cơ sở phải mua đá cẩm thạch, cát (granite) từ nơi khác (Quảng Nam, Ninh Bình…). Mặc dù vậy, kỹ năng kiểm tra chất đá vẫn được trân trọng truyền dạy.

Quy trình chế tác gồm hai giai đoạn chính: ra phôi và gia công hoàn thiện. Giai đoạn ra phôi (“ông Văn”) là tạo hình cơ bản: thợ đá tìm mặt phẳng đế, xác định đường chuẩn trên tảng đá, vẽ phác thảo trên giấy hoặc trực tiếp lên đá. Với sản phẩm phức tạp có giá trị cao, thợ thường vẽ mẫu đất sét thử trước khi chạm thật. Sau đó, thợ thô dùng các dụng cụ như búa tạ, xà beng, đục phác thảo… để đục tạo hình sơ bộ.

Giai đoạn hoàn thiện là khắc chi tiết và mài bóng: thợ chạm nhẫn, trang trí hoa văn, khắc chữ, dùng mũi ve, mũi ngô (đục cong), khoan, bàn mài chuyên dụng để làm nhẵn, đánh bóng bề mặt đá. Công đoạn này đòi hỏi “đôi tay vàng” của người nghệ nhân, thể hiện kỹ thuật khéo léo. Thợ phụ (nhiều là nữ) đảm nhiệm công đoạn mài, đánh bóng. Đôi khi sản phẩm được nhuộm màu bằng phẩm màu tự nhiên (bã chè xanh, xi màu chàm, nâu) để tạo sắc thái bắt mắt.

Ngày nay, nhiều công đoạn đã cơ giới hóa: từ thập niên 1980, làng Non Nước nhập máy cắt đá, máy khoan, máy mài hiện đại từ Nhật Bản, Đài Loan, Đức…. Máy móc nâng cao năng suất và đa dạng hóa sản phẩm, trong khi thợ đá vẫn duy trì kỹ thuật thủ công tinh xảo ở những chi tiết đặc thù. Nhìn chung, quy trình nghệ thuật tại Non Nước kết hợp hài hòa truyền thống và công nghệ. Lễ tế Tổ nghề vào đầu năm (mùng 6 Tết) vẫn được tổ chức, thể hiện bản sắc văn hóa làng nghề.

Nghệ nhân điêu khắc đá Non Nước tiêu biểu và cơ cấu tổ chức làng nghề Non Nước

Non Nước là làng nghề thuần gia đình – xưởng. Hầu hết nghệ nhân là những hộ gia đình nhiều đời làm nghề; có gia đình lên tới 7–8 thế hệ liên tục gắn bó với đá. Hiện có khoảng 500 xưởng/chợ/trại sản xuất và gần 4.000 lao động, chiếm gần 80% hộ dân trên các tuyến đường chính của làng. Mỗi cơ sở điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước thường do một gia đình quản lý, bố trí từ 3–10 thợ (kể cả chính, phụ).

Ngoài hình thức hộ gia đình, tại Non Nước còn có “Ban Quản lý Làng nghề điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước” của quận Ngũ Hành Sơn (được thành lập năm 2014) để hỗ trợ quảng bá, khôi phục nghề. Một số người thợ xuất sắc đã được phong tặng Nghệ nhân ưu tú/nhân dân của cả nước, tuy nhiên thông tin cụ thể đang “không xác định” do thiếu thống kê công khai.

Đào tạo làng nghề theo mô hình truyền nghề: từ thợ nhất (học việc) làm bậc căn bản (làm phôi theo chỉ dẫn), đến thợ nhì (hỗ trợ tạo phôi), thợ cả (thợ chính) có thể tự giác tạo phôi và hoàn thiện chi tiết. Các nghệ nhân nổi tiếng từng được biết đến có thể kể đến ông Nguyễn Văn Nho (tác giả tượng Đỗ Mười tại Đà Lạt, Ngô Đình Nhu ở Huế) – dù thông tin chi tiết về nghệ nhân Nho còn ít trong nguồn công khai. Khách quốc tế (Hồng Kông, Nhật, Hàn, Pháp…) nhiều lần đặt hàng Non Nước, có đơn hàng trị giá hàng trăm ngàn USD. Du khách trong nước và ngoài nước đều ngưỡng mộ tay nghề điêu khắc của Non Nước.

Bảng trên chỉ mang tính minh họa so sánh sản phẩm, kênh tiêu thụ và khách hàng. Do thiếu dữ liệu chính thức, giá chỉ tham khảo sơ bộ (nhiều sản phẩm cao cấp nặng có giá hàng chục triệu đồng). Các điểm bán chủ yếu là hệ thống xưởng, cửa hàng tại làng và một số hội chợ thủ công; khách hàng chính gồm du khách trong/ngoài nước, tín đồ tôn giáo, và đối tác nước ngoài.

Sản phẩm đá mỹ nghệ Non Nước tiêu biểu tại Đà Nẵng

Các sản phẩm tiêu biểu của làng Non Nước phong phú cả về chủng loại lẫn kiểu dáng. Một số dòng sản phẩm truyền thống lâu đời gồm: tượng Phật, La Hán, Bồ Tát, Đức Mẹ (dạng tượng tròn cao 1–3 m); tượng Chăm (Nagaraja, thần Shiva, trâm nữ nghệ thuật); tượng linh vật phong thủy (rồng phun lửa, hổ, sư tử, cá chép trèo mây); đồ vật tín ngưỡng (bia mộ, bát hương đá). Ngoài ra còn có tượng chân dung, thú cảnh, đồ trang trí nội thất (bình cắm hoa, mặt bàn đá) và vật dụng gia đình (bộ ấm chén, chân nến, đồ âm nhạc gõ… bằng đá). Gần đây thị trường còn ưa chuộng sản phẩm trang sức phong thủy như vòng tay đá cẩm thạch và đồ lưu niệm nhỏ.

Các điểm bán chính: tại làng Non Nước (gồm hàng trăm xưởng, cửa hàng đồ đá nằm dọc trục đường chính Ngũ Hành Sơn) là thị trường nội địa chủ lực. Cửa hàng bán lẻ ở Đà Nẵng và Hội An cũng bày bán tượng đá Non Nước. Một số xưởng có gian hàng tại các chợ du lịch và siêu thị nội thất trong nước (Hà Nội, TP.HCM). Thị trường xuất khẩu được giao dịch qua đơn đặt hàng trực tiếp hoặc đại lý quốc tế (có hợp đồng với thương gia nước ngoài).

Giá sản phẩm phụ thuộc rất lớn vào kích thước, chi tiết, và loại đá. Dưới đây chỉ là giá tham khảo có thể thay đổi tùy thời điểm:

• Tượng lớn (2–3m): 20–100 triệu đồng.
• Tượng trung (1–2m): 5–30 triệu đồng.
• Tượng nhỏ, linh vật (<1m): 1–10 triệu đồng.
• Đồ gia dụng & trang sức đá: vài trăm nghìn đến 2–3 triệu.

Khách nội địa mua trực tiếp trả giá lẻ, còn đơn hàng lớn (chùa chiền, resort) thường thương lượng theo hợp đồng.

Các cơ sở điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước nổi tiếng ở Đà Nẵng

Làng điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước quy tụ nhiều cơ sở chế tác truyền thống, từ các hộ gia đình đến doanh nghiệp lâu năm. Các cơ sở sản xuất đa dạng tượng đá, đồ mỹ nghệ, công trình kiến trúc và sản phẩm theo yêu cầu.

Cơ sở điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước

Là cơ sở chế tác đá mỹ nghệ truyền thống tại làng nghề Non Nước, chuyên sản xuất tượng đá, phù điêu, linh vật, đồ trang trí và các sản phẩm điêu khắc phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu.

Làng đá mỹ nghệ Non Nước Út Lan

Làng đá mỹ nghệ Non Nước Út Lan hoạt động theo mô hình gia đình, chuyên chế tác tượng Phật, tượng trang trí, đá cảnh và các sản phẩm điêu khắc từ đá cẩm thạch, góp phần gìn giữ kỹ thuật chế tác truyền thống của làng nghề.

Cơ sở điêu khắc đá mỹ nghệ Huỳnh Bá Minh

Cơ sở điêu khắc đá mỹ nghệ Huỳnh Bá Minh chuyên thực hiện các sản phẩm điêu khắc đá mỹ nghệ như tượng tôn giáo, tượng nghệ thuật, phù điêu, bia đá và các công trình kiến trúc bằng đá theo yêu cầu của khách hàng.

Đá mỹ nghệ Non Nước Tùng Thúy

Cơ sở Đá mỹ nghệ Non Nước Tùng Thúy sản xuất đa dạng các mặt hàng đá mỹ nghệ gồm tượng đá, đồ trang trí sân vườn, bia tưởng niệm và sản phẩm nội thất bằng đá, kết hợp kỹ thuật thủ công với quy trình chế tác hiện đại.

Điêu khắc đá Non Nước Phan Sơn

Điêu khắc đá Non Nước Phan Sơn chuyên chế tác các sản phẩm từ đá cẩm thạch như tượng Phật, tượng nghệ thuật, phù điêu, linh vật và đồ trang trí, đồng thời nhận thực hiện các sản phẩm theo thiết kế riêng của khách hàng.

Điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước Chí Thức

Là cơ sở điêu khắc đá tại làng nghề Non Nước, chuyên sản xuất tượng đá, phù điêu, đồ mỹ nghệ và các sản phẩm chế tác theo yêu cầu, góp phần duy trì và phát triển nghề điêu khắc truyền thống.